عضو هیات علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تهران، ضمن هشدار بر این حقیقت که ایران به مرحله «مهاجرت سرمایه انسانی» رسیده است، گفت: نبود سیاست‌گذاری جامع، ضعف ساختارهای پژوهشی، ابهام در برنامه‌های دولت و ناهماهنگی میان نهادها از عوامل این بحران هستند. به گزارش ایسنا، مهاجرت نخبگان سال‌هاست که به یکی از پرتکرارترین مسائل حوزه آموزش عالی و سیاست‌گذاری علمی کشور تبدیل شده است؛ پدیده‌ای که اغلب با نگاهی منفی و در قالب «خروج سرمایه» همراه با بغض و گریه روایت می‌شود. با این حال، بعضی از کارشناسان معتقدند مهاجرت نخبگان به‌خودی‌خود نه غیرطبیعی است و نه الزاماً تهدید؛ بلکه نحوه مدیریت و سیاست‌گذاری در این زمینه است که آن را به فرصت یا بحران تبدیل می‌کند. در همین چارچوب، اظهارات حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در گفت‌وگویی درباره ضرورت حفظ نخبگان، بار دیگر موضوع سیاست‌های مهاجرتی در آموزش عالی را به صدر توجه‌ها آورده است. با وجود تأکید وزیر بر این رویکردها، جزئیات اجرایی، سازوکارهای عملی و شاخص‌های ارزیابی این سیاست‌ها همچنان با ابهام همراه است. ابهامی که جامعه دانشگاهی را نسبت به نتیجه آن دچار تردید کرده است. در این میان، نادر نقشینه، عضو هیات علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تهران، با نگاهی تحلیلی به مسئله مهاجرت، تأکید دارد که چالش اصلی نه در اصل مهاجرت، بلکه در فقدان سیاست‌گذاری جامع، ضعف زیرساخت‌های علمی و ناهماهنگی نهادی نهفته است؛ مسائلی که به گفته او، ایران را از «مهاجرت نخبگان» به مرحله گسترده‌تر «مهاجرت سرمایه انسانی» رسانده است و ادامه این روند بدون اصلاحات ساختاری، زیان‌های بلندمدت برای توسعه علمی و فناوری کشور به همراه خواهد داشت. مهاجرت نخبگان بحران نیست، نبود سیاست‌گذاری بحران است نقشینه در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: در جامعه ما مهاجرت نخبگان غالباً با نگاه منفی دیده می‌شود؛ در حالی‌که تقریباً همه کشورها با این پدیده مواجه‌اند و کشورهایی مانند هند و چین بیش از یک قرن از گردش نخبگان به‌عنوان فرصت استفاده کرده‌اند. وی با تاکید بر اینکه «مشکل در ذات مهاجرت نیست، مشکل در نحوه مدیریت آن است.» افزود: سال‌ها پیش در گفت‌وگوهایی با معاون وقت وزیر علوم تأکید کرده بودم که بهتر است اصطلاح «مهاجرت نخبگان» کنار گذاشته شود، زیرا مسئله امروز ما «مهاجرت سرمایه انسانی» است و دامنه‌ای بسیار وسیع‌تر دارد. کمبود زیرساخت‌های علمی و ضرورت گردش کنترل‌شده نخبگان عضو هیئت علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تهران با اشاره به محدودیت‌های علمی در کشور خاطرنشان کرد: اگر دانشجویی بخواهد در اخترفیزیک یا حوزه‌های خاص نجوم فعالیت کند، طبیعی است که به دلیل نبود تجهیزات کافی مانند رادیوتلسکوپ یا آزمایشگاه‌های پیشرفته، مجبور به مهاجرت شود. وی با بیان اینکه «فرصت مطالعاتی» نوعی گردش کنترل‌شده نخبگان است، ادامه داد: در علم امروز، دسترسی به اینترنت و ژورنال کافی نیست؛ تعامل مستقیم با جامعه علمی جهان ضروری است. ضرورت شفاف‌سازی در سیاست‌های رسمی مهاجرت نقشینه پیرو اظهارات اخیر وزیر علوم تحقیقات و فناوری مبنی بر تلاش‌ها برای کاهش مهاجرت دانشگاهیان گفت: رویکرد وزیر در حفظ ارتباط تخصصی با نخبگان مثبت است، اما سخنانشان بسیار مبهم است. عباراتی که فاقد شاخص، زمان‌بندی، بودجه و نهاد مسئول هستند و امکان راستی‌آزمایی ندارند. عضو هیئت علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تهران بیان کرد: حل عوامل اقتصادی که بسیار به کار برده می‌شود، نیازمند هماهنگی میان وزارت علوم، وزارت خارجه و سایر نهادهاست، اما توضیحی درباره سازوکار این هماهنگی ارائه نشده است. منزلت اجتماعی پژوهشگران؛ وعده‌هایی بدون برنامه وی با تأکید بر اینکه سخن‌گفتن از «منزلت اجتماعی پژوهشگر» بدون طرح عملیاتی کافی نیست، گفت: هیچ برنامه مشخصی برای ارتقای منزلت، تضمین فرصت‌های پژوهشی، حمایت قانونی یا حفظ امنیت حرفه‌ای پژوهشگران ارائه نشده است. پژوهشگر باید بتواند آزادانه نظر علمی خود را بیان کند، بی‌آنکه تحت فشار قرار گیرد. فقدان سیاست عملی برای همکاری و بازگشت نخبگان نقشینه درباره سخنان وزیر علوم در حاشیه سفر به تربت حیدریه طی گفت‌وگویی مبنی بر «تسهیل همکاری و بازگشت»، گفت: سؤال اینجاست که آیا برنامه عملیاتی وجود دارد؟ قرارداد مشترک پژوهشی؟ بودجه مشترک؟ معافیت مالیاتی؟ سازوکار جذب بین صنعت و دانشگاه؟ هیچ‌کدام ارائه نشده‌اند. وی تأکید کرد: گاهی پیشنهاد می‌شود که هزینه همکاری از سوی دانشگاه خارجی پرداخت شود تا مخارج ما کم شود، در حالی که این مسیر نادرست است و نیازمند سرمایه‌گذاری واقعی هستیم. ضعف زیرساخت دانشگاه‌ها و کاهش کیفیت آموزش عضو هیات علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تهران بیان کرد: زمانی آزمایشگاه‌های دانشگاهی فعال بودند و دانشجو امکان کار عملی داشت، اما امروز به دلیل نبود نیروی جایگزین یا ترس از خسارت، حتی اجازه کار نیز داده نمی‌شود. ما مفهوم بازگشت سرمایه در علم را تعریف نکرده‌ایم. اقتصاد آموزش؛ تنها محرک نیست به گفته نقشینه، طی ۲۰ سال گذشته تمرکز اشتباه تنها روی «محرک اقتصادی» قرار گرفته است. افزایش حقوق می‌تواند مهاجرت را به تعویق بیندازد اما مشکل را حل نمی‌کند، زیرا آزادی علمی، امنیت حرفه‌ای، شفافیت استخدامی و فرصت پژوهشی همچنان کمبود اصلی است. وی تأکید کرد: دانشجو باید با اتکا به زیرساخت‌های دانشگاه هویت علمی خود را شکل دهد؛ وقتی این زیرساخت وجود ندارد، طبیعی است که مهاجرت می‌کند. هدایت تحصیلی دانش‌آموزان و سهمیه‌های غلط عضو هیات علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تهران با اشاره به افزایش حضور بانوان در رشته‌های مختلف تصریح کرد: برخی رشته‌ها که ظرفیت برابر داشتند، اکنون با عدم تناسب مواجه‌اند. ضعف نظام آموزش‌وپرورش در هدایت دانش‌آموزان، سهمیه‌های متعدد و سیاست‌های اشتباه در انتخاب رشته، میل به مهاجرت را تقویت کرده است. نقشینه افزود: بر اساس داده‌های مرکز رصد مهاجرت، ایران طی دو دهه گذشته با رشد پایدار مهاجرت تحصیلی و تخصصی مواجه بوده و گروه‌هایی مانند پرستاران، برنامه‌نویسان و نیروهای فناوری اطلاعات از بازار داخلی حذف شده‌اند. وعده‌های بدون ساختار و کاهش اعتماد عمومی وی گفت: سال‌هاست وعده می‌دهند که نتایج اقدامات به‌زودی اعلام می‌شود، اما تغییری در ساختارها رخ نمی‌دهد و سخنان جنبه نمادین پیدا می‌کند. همین مسئله اعتماد عمومی به بروکراسی را کاهش داده است. ضعف نهادسازی میان‌بخشی در وزارت علوم نقشینه با بیان اینکه وزارت علوم فاقد لایه میانی هماهنگ‌کننده میان‌بخشی است، تشریح کرد: سیاست‌ها بدون هماهنگی با سایر دستگاه‌ها ناکارآمد می‌شود، زیرا وزارت علوم به‌تنهایی قادر به اجرای آن نیست. عضو هیات علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تهران ادامه داد: نمونه روشن این مشکل، جذب دانشجوی خارجی است که به دلیل قوانین متعدد و نبود سازوکار واحد، بسیار دشوار است. ضعف شفافیت در پژوهش و محدودیت آزادی علمی وی با بیان اینکه «صرف ارائه گرنت پژوهشی کافی نیست. مسئله اصلی نبود شفافیت در تخصیص منابع و نبود امنیت علمی برای برخی موضوعات است.» تبیین کرد: در دانشگاه‌های جهان، استاد آزادانه موضوع تحقیق خود را انتخاب می‌کند و دانشجو امکانات مناسب دارد، اما در ایران اجرای این مدل‌ها دشوار است. دانشگاه؛ سرمایه‌گذاری برای تاب‌آوری ملی نقشینه توضیح داد: سرمایه‌گذاری در علم مانند صنایع دیگر نیست؛ بازگشت سرمایه زمان‌بر است، اما می‌تواند تاب‌آوری کشور را در برابر بحران‌ها افزایش دهد. با این حال، دانشگاه در ایران اغلب به مثابه مرکز هزینه دیده می‌شود و نقش آن نادیده گرفته می‌شود. وی اضافه کرد: شاخص‌گذاری علمی شفاف نیست و هیچ سیاست مشخصی برای سنجش نرخ بازگشت نخبگان، همکاری‌های بین‌المللی، بودجه واقعی پژوهش و حضور در کنفرانس‌ها ارائه نشده است. خروج نخبگان؛ نتیجه محدودیت زیرساخت‌ها و نبود امنیت اداری به گفته نقشینه، برخی حوزه‌ها مانند هوش مصنوعی به «بیگ ساینس» تبدیل شده‌اند و نیازمند انرژی، توان پردازشی بالا و سرمایه‌گذاری کلان‌اند. ایران به دلیل محدودیت‌های انرژی و زیرساخت، در رقابت با کشورهایی که سرمایه‌گذاری عظیم دارند، دچار چالش جدی است. نقشینه گفت: سرمایه‌گذاری فردی دانشجو و متخصصان بسیار بالاست و نظام آموزش عالی باید امنیت اداری، حمایت قانونی، مسیر رسمی همکاری بین‌المللی و شفافیت قراردادی را فراهم کند. در غیر این صورت، خروج نخبگان ادامه خواهد یافت. وی تأکید کرد: درباره متخصصان ایرانی خارج از کشور نیز هیچ برنامه مشخصی ارائه نشده است و نبود زیرساخت‌های داده و مراکز پردازش قدرتمند، حتی برای نخبگانی که می‌خواهند در ایران کار کنند، مانع جدی محسوب می‌شود.