افزایش دما و کاهش رطوبت سطح زمین می‌تواند زمینه خیزش گردوغبار و افزایش ذرات معلق را فراهم کند؛ پدیده‌ای که علاوه بر عوامل اقلیمی، از فعالیت‌های انسانی و شرایط منطقه‌ای نیز تأثیر می‌پذیرد و در صورت همزمانی با گرمای شدید می‌تواند سلامت دستگاه تنفس را تحت تأثیر قرار دهد. ایسنا در گفت‌وگو با مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی، کارشناس مسئول آلودگی هوا در این اداره‌کل و یک فوق‌تخصص بیماری‌های ریوی، ابعاد زیست‌محیطی و پزشکی این پدیده را بررسی کرده است. رطوبت بیشتر، ریزگردها را کاهش می‌دهد مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به نقش میزان رطوبت در کاهش ریزگردها گفت: بارش‌های مناسب امسال موجب شد استان ما با ریزگردهایی که منجر به اعلام شرایط اضطراری و آلودگی گسترده شود، مواجه نشود. هرچند فعالیت‌های انسانی، کاهش پوشش گیاهی، توسعه معادن و جاده‌سازی نیز می‌توانند در ایجاد و تشدید گردوغبار نقش داشته باشند. محمدحسین حسن‌زاده با اشاره به تفاوت عوامل مؤثر بر آلودگی هوا در نیمه نخست و دوم سال، گفت: در نیمه دوم سال به دلیل شرایط جوی، به‌ویژه پدیده وارونگی دما و همچنین فعالیت نیروگاه‌ها و صنایع، شهرهای بزرگ استان از جمله تبریز بیشتر در معرض آلودگی هوا قرار دارند، در حالی که در نیمه نخست سال، کاهش بارش و رطوبت می‌تواند زمینه افزایش گردوغبار و ریزگردها را فراهم کند. همچنین در برخی مقاطع شاهد ورود گردوغبار از خارج از مرزهای کشور، به‌ویژه از مناطق شمال عراق و شمال سوریه، به شمال‌غرب کشور هستیم. وی با اشاره به شرایط امسال ادامه داد: خوشبختانه به دلیل بارش‌های مناسبی که امسال در سطح منطقه وجود داشته است، تاکنون شاهد ریزگردهایی که منجر به اعلام شرایط اضطراری یا آلودگی گسترده شود، نبوده‌ایم. وی با بیان اینکه ممکن است در برخی مقاطع افزایش لحظه‌ای شاخص آلودگی هوا رخ دهد، گفت: ممکن است در یک بازه زمانی کوتاه، برای مثال حدود نیم ساعت، شاخص‌های آلودگی هوا افزایش پیدا کرده و گردوغبار در منطقه مشاهده شود، اما این وضعیت الزاماً به معنای تداوم آلودگی در طول شبانه‌روز نیست و شاخص ۲۴ ساعته معیار دقیق‌تری برای ارزیابی وضعیت کیفیت هوا محسوب می‌شود. حسن‌زاده همچنین تأکید کرد: میزان رطوبت ارتباط مستقیمی با شدت ریزگردها و گردوغبار دارد و هرچه میزان رطوبت در منطقه بیشتر باشد، انتظار می‌رود میزان گردوغبار نیز کاهش پیدا کند. بارش‌های مناسب امسال نیز در کاهش این پدیده مؤثر بوده است. فعالیت‌های انسانی در تشدید ریزگردها مؤثر است مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی درباره نقش فعالیت‌های انسانی در ایجاد و تشدید ریزگردها نیز گفت: منابع ریزگرد را می‌توان به دو دسته کلی منابع طبیعی و انسانی تقسیم کرد. بخشی از گردوغبار ناشی از فعالیت‌های انسانی و نوع مداخلات بشر در سطح شهرها و مناطق مختلف است. وی ادامه داد: از بین رفتن پوشش گیاهی در نتیجه دخالت‌های انسانی یکی از عوامل مؤثر در ایجاد کانون‌های گردوغبار است. زمانی که پوشش گیاهی از بین می‌رود، خاک بیشتر در معرض فرسایش قرار می‌گیرد و با وزش باد، ذرات خاک می‌توانند وارد هوا شوند. وی توسعه برخی فعالیت‌ها از جمله معدن‌کاری و جاده‌سازی را از دیگر عوامل مؤثر بر ایجاد گردوغبار عنوان کرد و افزود: اجرای عملیات عمرانی و توسعه‌ای در صورت رعایت نکردن الزامات زیست‌محیطی می‌تواند موجب افزایش تولید و انتشار گردوغبار شود. واحدهای صنعتی که فاقد فیلترها و تجهیزات کنترل آلایندگی مناسب باشند نیز می‌توانند در افزایش آلودگی و انتشار ذرات در سطح منطقه و شهرها نقش داشته باشند. نظارت بر فعالیت‌های توسعه‌ای برای کنترل گردوغبار حسن‌زاده با اشاره به اقدامات محیط زیست برای کنترل این عوامل اظهار کرد: در هر دو حوزه منابع انسانی و فعالیت‌های توسعه‌ای تلاش کرده‌ایم پایش و نظارت لازم را انجام دهیم. بخشی از این اقدامات مبتنی بر قوانین و مقررات است و محدودیت‌ها و الزامات مشخصی برای توسعه واحدهای صنعتی و همچنین اجرای طرح‌های عمرانی در شهرها و روستاها وجود دارد. وی در ادامه افزود: محل استقرار واحدهای صنعتی و نحوه اجرای طرح‌های توسعه‌ای از جمله مواردی است که باید در چارچوب ملاحظات زیست‌محیطی مورد توجه قرار گیرد و سازمان حفاظت محیط زیست نیز در این زمینه وظایف نظارتی و قانونی خود را دنبال می‌کند. وی با اشاره به نقش شرایط منطقه‌ای در افزایش گردوغبار گفت: در برخی روزهایی که افزایش آلایندگی ناشی از ریزگردها مشاهده می‌شود، عوامل منطقه‌ای نیز باید مورد توجه قرار گیرند و یکی از موضوعات مهم در این زمینه، وضعیت دریاچه ارومیه و میزان خشکی آن است. مدیرکل سازمان حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی ادامه داد: خوشبختانه بارش‌های مناسب و همچنین اقدامات و برنامه‌هایی که برای احیای دریاچه ارومیه در حال انجام است، می‌تواند در کاهش این شرایط مؤثر باشد و امیدواریم با ادامه این روند، میزان کانون‌های مستعد گردوغبار در منطقه کاهش پیدا کند. ضرورت سازگاری توسعه با تغییرات اقلیمی وی با تأکید بر اینکه شرایط اقلیمی منطقه نقش مهمی در وضعیت ریزگردها دارد، اظهار کرد: میزان بارش، رطوبت و سایر شرایط اقلیمی می‌توانند در میزان گردوغبار منطقه مؤثر باشند و از این رو باید در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای مورد توجه قرار گیرند. وی با اشاره به ضرورت توجه بیشتر به تغییرات اقلیمی تصریح کرد: تغییرات اقلیمی امروز یک واقعیت قطعی است و نمی‌توان مانند گذشته بدون توجه به شرایط اقلیمی درباره توسعه مناطق تصمیم‌گیری کرد. این موضوع به معنای تسلیم شدن در برابر شرایط نامطلوب نیست، بلکه باید نوع مدیریت و برنامه‌ریزی خود را با شرایط جدید اقلیمی سازگار کنیم. مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی خاطرنشان کرد: می‌توان با اجرای برنامه‌هایی که با رویکرد سازگاری با تغییرات اقلیمی طراحی شده‌اند، طرح‌های توسعه‌ای و شرایط زندگی را به گونه‌ای پیش برد که کمترین آسیب را از تغییرات اقلیمی متحمل شویم. وی در پایان تأکید کرد: مدیریت سازگار با تغییرات اقلیمی باید در برنامه‌های توسعه مورد توجه قرار گیرد تا در کنار پیشبرد فعالیت‌های اقتصادی و عمرانی، از تشدید مشکلات زیست‌محیطی از جمله گردوغبار و آلودگی هوا نیز جلوگیری شود. گرما چگونه زمینه‌ساز افزایش گردوغبار می‌شود؟ کارشناس مسئول آلودگی هوا در اداره‌کل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی گفت: اگرچه افزایش دما در فصل‌های گرم سال معمولاً موجب بهبود جابه‌جایی هوا و کاهش ماندگاری آلاینده‌ها در لایه‌های نزدیک سطح زمین می‌شود، اما از سوی دیگر، افزایش گرما و کاهش رطوبت سطح زمین می‌تواند زمینه خیزش گردوغبار و افزایش ذرات معلق را فراهم کند. سعید سابقی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تفاوت شرایط جوی در فصل‌های سرد و گرم سال، اظهار کرد: در فصل‌های سرد، هوای سرد به دلیل سنگین‌تر بودن در نزدیکی سطح زمین باقی می‌ماند و جابه‌جایی مناسبی در لایه‌های جوی اتفاق نمی‌افتد؛ در نتیجه آلاینده‌هایی که از منابع مختلف از جمله خودروها و واحدهای صنعتی وارد هوا می‌شوند، در نزدیکی سطح زمین انباشته شده و غلظت آلودگی افزایش می‌یابد. وی افزود: زمانی که هوا گرم می‌شود، هوای گرم سبک‌تر شده و به سمت لایه‌های بالاتر جو حرکت می‌کند و در مقابل، هوای سردتر جای آن را می‌گیرد. این جابه‌جایی موجب می‌شود آلاینده‌ها در سطح زمین و محدوده تنفسی افراد کمتر متمرکز بمانند و شرایط پراکندگی آلودگی بهبود پیدا کند. وی ادامه داد: به همین دلیل، در فصل‌های گرم سال به‌ویژه بهار و تابستان، معمولاً شاهد غلظت کمتر آلاینده‌ها در لایه‌های پایین جو هستیم، در حالی که در پاییز و زمستان، به دلیل پایداری هوا و کاهش جابه‌جایی عمودی، آلاینده‌ها امکان بیشتری برای ماندگاری و تجمع در نزدیکی سطح زمین پیدا می‌کنند. کارشناس مسئول آلودگی هوا در اداره‌کل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی درباره نقش رطوبت در کیفیت هوا نیز گفت: تأثیر رطوبت بر آلودگی هوا به نوع آلاینده و پارامتر مورد بررسی بستگی دارد. در شرایطی که رطوبت افزایش پیدا می‌کند، برخی آلاینده‌های گازی می‌توانند تحت تأثیر این شرایط قرار گرفته و غلظت آن‌ها افزایش پیدا کند. وی تصریح کرد: برای مثال، در شرایطی که فعالیت نیروگاه‌ها افزایش پیدا کرده و مصرف سوخت نیز بیشتر شود، در صورت وجود رطوبت، ممکن است غلظت برخی آلاینده‌های گازی در ایستگاه‌های سنجش افزایش پیدا کند؛ بنابراین نمی‌توان اثر رطوبت را برای همه آلاینده‌ها به یک شکل در نظر گرفت. این کارشناس محیط زیست با بیان اینکه رفتار ذرات معلق نیز با آلاینده‌های گازی متفاوت است، گفت: درباره ذرات معلق با قطر ۲.۵ میکرون نیز شرایط متفاوت است و اثر رطوبت بر این ذرات به شرایط جوی و نوع ذرات بستگی دارد. وی در ادامه با تأکید بر اینکه افزایش دما به‌تنهایی به معنای افزایش آلودگی هوا نیست، اظهار کرد: در فصل گرم سال، به دلیل افزایش دما و بهبود جابه‌جایی هوا، احتمال تجمع آلاینده‌ها در لایه‌های پایین جو معمولاً کمتر است و به همین دلیل آلودگی ناشی از منابع آلاینده در این فصل به اندازه فصل سرد سال ماندگار نمی‌شود. با این حال، در فصل گرم مسئله دیگری تحت عنوان گردوغبار مطرح است که ارتباط مستقیمی با افزایش دما و خشک شدن سطح زمین دارد. سابقی، درباره تأثیر گرما بر افزایش گردوغبار نیز توضیح داد: افزایش دما موجب خشک شدن سطح زمین و از بین رفتن رطوبت آن می‌شود و زمانی که سطح زمین خشک باشد، وزش باد می‌تواند ذرات خاک را به راحتی بلند کرده و وارد هوا کند. در نتیجه، هرچه خشکی سطح زمین بیشتر باشد، احتمال خیزش گردوغبار نیز افزایش پیدا می‌کند. وی ادامه داد: بنابراین در فصل تابستان، در کنار اینکه شرایط جوی معمولاً موجب پراکندگی بهتر آلاینده‌های ناشی از منابع انسانی می‌شود، افزایش دما و کاهش رطوبت سطح زمین می‌تواند به تشدید گردوغبار منجر شود. کارشناس مسئول آلودگی هوا در اداره‌کل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی درباره راهکارهای کاهش گردوغبار نیز گفت: در مورد کانون‌های داخلی و محلی گردوغبار، شناسایی کانون‌های انتشار و مدیریت آن‌ها می‌تواند در کاهش میزان گردوغبار مؤثر باشد. کانون‌های گردوغبار داخلی که منشأ محلی دارند، تا حدودی قابل مدیریت هستند و اقداماتی مانند آبیاری به‌موقع و حفظ رطوبت سطح زمین می‌تواند در کنترل این کانون‌ها مؤثر باشد. وی با اشاره به برخی کانون‌های گردوغبار در اطراف شهرها و فعالیت‌هایی مانند برداشت شن و ماسه، خاطرنشان کرد: در مناطقی که به دلیل فعالیت‌های مختلف، سطح زمین مستعد ایجاد گردوغبار است، مدیریت مناسب و آبیاری به‌موقع می‌تواند دست‌کم در مورد کانون‌های کوچک‌تر، میزان انتشار گردوغبار را کاهش دهد. وی در پایان با تفکیک مهم‌ترین مسئله آلودگی هوا در فصل‌های مختلف سال گفت: در فصل گرم سال، مسئله اصلی بیشتر گردوغبار و ذرات ناشی از خشکی و خیزش خاک است، در حالی که در فصل‌های سرد سال، به دلیل پایداری هوا و کاهش جابه‌جایی، انباشت آلاینده‌های ناشی از منابع مختلف و افزایش غلظت گازهای آلاینده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. گرما و گردوغبار، فشار مضاعف بر دستگاه تنفسی یک دکتر فوق‌تخصص بیماری‌های ریوی و استاد دانشگاه علوم پزشکی تبریز هم با اشاره به همزمانی گرمای شدید و افزایش غلظت گردوغبار و ذرات معلق در برخی روزهای تابستان اظهار کرد: این دو عامل فشار مضاعفی بر دستگاه تنفس وارد می‌کنند. اکبر شریفی در گفت‌وگو با ایسنا گفت: گرمای شدید باعث افزایش نیاز بدن به اکسیژن و افزایش تعداد تنفس می‌شود و همزمان ریزگردها و ذرات معلق به عمق ریه نفوذ کرده و التهاب ایجاد می‌کنند. ترکیب این دو عامل، کار ریه را دشوارتر کرده و تنفس را با مشکل مواجه می‌کند. وی افزود: کودکان، سالمندان، بیماران مبتلا به آسم، بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)، بیماران قلبی، زنان باردار، کارگران فضای باز و ورزشکارانی که در هوای آزاد فعالیت می‌کنند، بیش از سایر افراد در معرض آسیب ناشی از گرما و آلودگی هوا قرار دارند. وی درباره علائم اولیه آسیب‌های تنفسی ناشی از گرما و آلودگی هوا گفت: سرفه، تنگی نفس، خس‌خس سینه، احساس سنگینی قفسه سینه، سوزش گلو و چشم از مهم‌ترین علائم اولیه هستند. اگر فرد دچار تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، کبودی لب‌ها یا کاهش سطح هوشیاری شود، باید بدون اتلاف وقت به پزشک یا اورژانس مراجعه کند. این فوق‌تخصص بیماری‌های ریوی با توصیه به پرهیز از ورزش در فضای باز طی روزهای گرم و غبارآلود گفت: در چنین شرایطی بهتر است فعالیت ورزشی در فضای آزاد انجام نشود، اما اگر فرد ناچار به ورزش باشد، ساعات اولیه صبح یا پس از غروب آفتاب که دمای هوا کمتر و آلودگی نیز کاهش یافته است، زمان مناسب‌تری خواهد بود. وی درباره استفاده از ماسک نیز اظهار کرد: ماسک‌های استاندارد مانند N95 یا FFP2 می‌توانند بخش قابل توجهی از ذرات معلق را فیلتر کنند، اما استفاده طولانی‌مدت از آن‌ها در گرمای شدید ممکن است احساس گرما و ناراحتی ایجاد کند؛ بنابراین در صورت امکان، باید مدت حضور در فضای آلوده کاهش یابد. وی با اشاره به بیماران مبتلا به آسم و بیماری‌های مزمن ریوی افزود: این بیماران باید داروهای خود را به طور منظم مصرف کنند، اسپری نجات‌بخش را همیشه همراه داشته باشند، از خروج غیرضروری از منزل خودداری کنند، مایعات کافی بنوشند و در صورت تشدید علائم، با پزشک مشورت کنند. شریفی درباره کارگران و افرادی که ناچارند در فضای باز فعالیت کنند نیز گفت: این افراد باید تا حد امکان کارهای سنگین را به ساعات خنک‌تر روز منتقل کنند، استراحت‌های منظم در سایه داشته باشند، آب کافی بنوشند، در شرایط گردوغبار از ماسک مناسب استفاده کنند و در صورت بروز علائمی مانند تنگی نفس یا سرگیجه، فعالیت خود را متوقف کرده و استراحت کنند. وی در پایان با بیان اینکه قرار گرفتن چندروزه در هوای گرم و آلوده، به‌ویژه برای افراد آسیب‌پذیر، بی‌خطر نیست، اظهار کرد: اگرچه در افراد سالم معمولاً علائم با بهبود کیفیت هوا برطرف می‌شود، اما تداوم یا تکرار این شرایط می‌تواند در بیماران مبتلا به بیماری‌های ریوی، موجب تشدید بیماری و کاهش سلامت ریه در درازمدت شود. به گزارش ایسنا، کنترل ریزگردها تنها به شرایط جوی وابسته نیست و مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی و انسانی در شکل‌گیری آن نقش دارند. مدیریت کانون‌های داخلی، توجه به وضعیت منابع طبیعی و اجرای طرح‌های توسعه‌ای متناسب با شرایط اقلیمی می‌تواند از تشدید گردوغبار و پیامدهای آن برای سلامت جامعه جلوگیری کند.