| |
|
|
| |
|
مهدی گلشنی؛ میراث استادی که علم را فراتر از مرزهای دانشگاه میدید
يکشنبه، 1 آذر 1405
ساعت:
12:47
به گزارش خبرنگار مهر، درگذشت دکتر مهدی گلشنی در ۳۰ آبان ۱۴۰۵، بار دیگر توجه جامعه علمی را به کارنامه علمی و دانشگاهی وی جلب کرد او از جمله استادانی بود که فعالیت دانشگاهی را به تدریس و پژوهش در یک رشته تخصصی محدود نکرد و در کنار فیزیک به مسائل فلسفی علم، رابطه دانش با جامعه، اخلاق پژوهش و چگونگی مدیریت نظام آموزش عالی پرداخت.
گلشنی در طول چند دهه فعالیت علمی، در دانشگاه صنعتی شریف مسئولیتهای آموزشی و مدیریتی برعهده داشت، در شورای عالی انقلاب فرهنگی و فرهنگستان علوم مشارکت کرد و برای ایجاد رشتهها و ظرفیتهای تازه دانشگاهی تلاش کرد. از مهمترین وجوه کارنامه او، توجه به این مسئله بود که پیشرفت علمی یک کشور به مجموعهای از عوامل وابسته است؛ از کیفیت آموزش و آزادی پژوهش گرفته تا ساختارهای دانشگاهی، شیوه ارزیابی استادان، حمایت از تحقیقات بنیادی و تربیت دانشجویانی که توانایی تفکر مستقل داشته باشند.
از فیزیک ذرات بنیادی تا ایجاد زمینههای تازه در دانشگاه
مهدی گلشنی تحصیلات خود را در رشته فیزیک دانشگاه تهران آغاز کرد و برای ادامه تحصیل به دانشگاه کالیفرنیا، برکلی رفت. او در سال ۱۳۴۸ مدرک دکترای خود را در زمینه فیزیک ذرات بنیادی دریافت کرد و پس از بازگشت به ایران به دانشگاه صنعتی شریف پیوست.
حضور او در شریف بهتدریج به مجموعهای از فعالیتهای آموزشی و مدیریتی گسترش یافت. ریاست دانشکده فیزیک در دو دوره، معاونت دانشگاه و فعالیت در حوزه برنامهریزی آموزشی از جمله مسئولیتهایی بود که در کارنامه او ثبت شده است.
یکی از اقدامات مهم گلشنی، مشارکت مؤثر در شکلگیری نخستین دوره دکتری فیزیک در ایران بود. راهاندازی این دوره از این جهت اهمیت داشت که دانشگاههای کشور امکان بیشتری برای تربیت پژوهشگرانی در بالاترین مقطع تحصیلی پیدا میکردند. توسعه چنین ظرفیتی میتوانست به شکلگیری گروههای تحقیقاتی، افزایش توان علمی داخلی و کاهش وابستگی به مراکز دانشگاهی خارج از کشور کمک کند.
فعالیت دیگر او در دانشگاه شریف، ایجاد گروه آموزشی فلسفه علم بود؛ اقدامی که مسیر تازهای را در آموزش دانشگاهی ایران گشود. این گروه بهعنوان نخستین ساختار دانشگاهی کشور در این رشته، امکان مطالعه منظم موضوعاتی را فراهم کرد که تا پیش از آن جایگاه مشخص و مستقلی در نظام آموزشی دانشگاهها نداشتند.
اهمیت این اقدام در نگاه گلشنی به ماهیت علم ریشه داشت. او معتقد بود فیزیکدان و مهندس، در کنار آشنایی با نظریهها و روشهای تخصصی، باید درباره مبانی دانشی که تولید میکند نیز شناخت داشته باشد. پرسشهایی درباره چگونگی شکلگیری نظریههای علمی، اعتبار شناخت تجربی، نسبت علم با فلسفه و تأثیر جهانبینی بر فعالیت پژوهشی، از نظر او بخشی از آموزش جامع دانشگاهی بودند.
در کنار این فعالیتها، او در توسعه تحقیقات فیزیک بنیادی در ایران و شکلگیری مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات نیز مشارکت داشت؛ مرکزی که در ادامه به یکی از نهادهای مهم پژوهش بنیادی کشور تبدیل شد.
پیگیری مسائل علمی در سطح سیاستگذاری
بخش دیگری از فعالیت حرفهای گلشنی به حضور در نهادهای تصمیمگیر و برنامهریز علمی کشور مربوط میشد. او از اعضای باسابقه شورای عالی انقلاب فرهنگی بود و در فرهنگستان علوم نیز از اعضای پیوسته اولیه محسوب میشد.
گلشنی در سال ۱۳۶۹ به عضویت فرهنگستان علوم درآمد و در دورههای مختلف، مسئولیت ریاست گروه علوم پایه این نهاد را برعهده داشت. همچنین بیش از یک دهه در شورای عالی برنامهریزی، سرپرستی گروه علوم پایه را انجام داد. ۱۵ سال ریاست پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی نیز از دیگر مسئولیتهای مدیریتی او بود.
این مسئولیتها نشان میدهد که دغدغههای او درباره علم صرفاً در سطح نظری و دانشگاهی باقی نماند. او در جایگاهی قرار داشت که میتوانست در بحثهای مربوط به سیاستگذاری آموزشی، اولویتهای پژوهشی و برنامهریزی برای توسعه علوم پایه مشارکت کند.
یکی از محورهای مورد توجه او، فاصله میان اهداف اعلامشده برای پیشرفت علمی و شرایط واقعی فعالیت دانشگاهها بود. گلشنی اعتقاد داشت سیاستگذاری علمی باید به ایجاد محیطی منجر شود که در آن پژوهشگر فرصت کافی برای مطالعه و تحقیق داشته باشد، دانشجو بتواند استعداد خود را پرورش دهد و دانشگاه از نظر علمی و مدیریتی توانایی پشتیبانی از این فعالیتها را داشته باشد.
او بارها به این مسئله اشاره کرد که توسعه آموزش عالی با افزایش تعداد دانشگاهها، رشتهها و دانشجویان به پایان نمیرسد. آنچه اهمیت بیشتری دارد، کیفیت این توسعه و توانایی نظام دانشگاهی در تربیت افراد خلاق و حل مسائل علمی و اجتماعی است.
در همین چارچوب، انتقادهای او از نحوه ارزیابی دانشگاهها و استادان نیز قابل فهم است. از نظر او، نظام برنامهریزی علمی باید میان فعالیتهای پژوهشی ارزشمند و تولیداتی که صرفاً برای کسب امتیاز انجام میشوند، تفاوت قائل شود.
مهدی گلشنی؛ میراث استادی که علم را فراتر از مرزهای دانشگاه میدید
مقالهمحوری؛ انتقاد از غلبه شاخصهای کمّی بر کیفیت علم
یکی از موضوعاتی که گلشنی در سالهای فعالیت دانشگاهی بارها به آن پرداخت، تبدیلشدن تعداد مقالات علمی به معیار اصلی ارزیابی استادان و دانشگاهها بود. او با انتشار مقاله و فعالیت در مجلات علمی مخالفتی نداشت؛ انتقادش متوجه شرایطی بود که در آن، تعداد مقالات بهتدریج جای ارزیابی محتوایی و علمی پژوهش را میگرفت. به اعتقاد او، مقاله زمانی ارزش واقعی دارد که به گسترش دانش، ارائه ایدهای تازه یا پاسخگویی به یک مسئله مهم کمک کند.
گلشنی در سخنرانیهای خود درباره وضعیت دانشگاه شریف، به پیامدهای این شیوه ارزیابی اشاره میکرد. او نگران بود که فشار برای انتشار مستمر مقاله، پژوهشگران را به انتخاب موضوعاتی سوق دهد که در زمان کوتاهتری به نتیجه میرسند و امکان پرداختن به مسائل بنیادی و دشوار را کاهش دهند.
از نگاه او، پژوهش علمی به زمان، تمرکز و آزادی فکری نیاز دارد. بسیاری از پرسشهای مهم فیزیک و سایر علوم پایه با یک تحقیق کوتاهمدت پاسخ داده نمیشوند. بنابراین دانشگاه باید برای تحقیقاتی که ممکن است در کوتاهمدت نتیجه قابل اندازهگیری نداشته باشند نیز ارزش قائل شود.
این دیدگاه با انتقادهای او از شیوه جذب و ارتقای اعضای هیئت علمی ارتباط داشت. گلشنی معتقد بود ارزیابی افراد نباید صرفاً بر اساس امتیازهای اداری و تعداد آثار علمی صورت گیرد؛ توانایی علمی، خلاقیت، کیفیت تدریس و ظرفیت پژوهشی نیز باید در این فرایند مورد توجه قرار بگیرند.
هشدار درباره مهاجرت نخبگان
او همچنین درباره مهاجرت دانشجویان و پژوهشگران مستعد هشدار میداد. در تاکیدات او برای توضیح این پدیده نباید فقط به جذابیت امکانات کشورهای دیگر توجه کرد؛ شرایطی که دانشگاهها و مراکز پژوهشی داخلی برای رشد افراد فراهم میکنند نیز در این تصمیم نقش دارند.
از همین رو، گلشنی بارها به ضرورت ایجاد محیطی شایستهسالار، حمایت از استعدادها و فراهمکردن امکان فعالیت علمی مستقل تاکید کرده بود.
چرا علوم انسانی باید در دانشگاههای فنی و مهندسی حضور داشته باشند؟
یکی از ویژگیهای متمایز اندیشه گلشنی، تأکید بر ضرورت ارتباط میان علوم طبیعی و علوم انسانی بود. او معتقد بود آموزش دانشگاهی نباید دانشجو را در محدوده تخصص خود محصور کند؛ زیرا فهم عمیق علم، بدون شناخت مبانی فلسفی، تاریخی و اخلاقی آن امکانپذیر نیست.
او در سخنرانیها و گفتوگوهای خود، دانشگاههای فنی و مهندسی جهان را نمونههایی برای توجه همزمان به دانش تخصصی و علوم انسانی معرفی میکرد. به باور او، دانشجوی مهندسی و فیزیک نیز باید با تاریخ علم، فلسفه، اخلاق و مسائل اجتماعی آشنا باشد.
از همین منظر، گلشنی به وضعیت دانشگاه صنعتی شریف انتقاد داشت و معتقد بود جایگاه علوم انسانی در برنامههای آموزشی آن باید تقویت شود. او به تجربه دانشگاههایی مانند MIT اشاره میکرد که در کنار آموزش تخصصی علوم و مهندسی، برای مطالعات انسانی و فلسفی نیز برنامههای دانشگاهی در نظر گرفتهاند.
این نگاه در تأسیس گروه فلسفه علم شریف نمود عملی پیدا کرد. او میخواست فضای دانشگاهی ایجاد کند که در آن دانشجویان بتوانند درباره مبانی علمی رشتههای خود پرسش کنند و میان یافتههای علوم تجربی و مباحث فلسفی ارتباط برقرار سازند.
علاقه به رابطه علم و دین
گلشنی همچنین به موضوع رابطه علم و دین علاقهمند بود. او در آثار خود استدلال میکرد که دانش تجربی برای پاسخگویی به همه پرسشهای مربوط به انسان و جهان کفایت نمیکند و باید امکان گفتوگو میان علم، فلسفه و مباحث دینی فراهم باشد. این دیدگاه در کتابها و مقالات متعددی از او دنبال شده است. آثاری مانند «قرآن و علوم طبیعی»، «از علم سکولار تا علم دینی» و «فیزیک و فلسفه» از جمله نوشتههایی هستند که نشان میدهند او چگونه تلاش میکرد مباحث تخصصی فیزیک را با پرسشهای معرفتشناختی و فلسفی پیوند دهد.
در کنار این موضوع، او به اخلاق در پژوهش نیز توجه داشت. از نظر گلشنی، پیشرفت فناوری و افزایش قدرت علمی انسان باید با مسئولیتپذیری همراه باشد. دانشمند نمیتواند تنها به امکان انجام یک پژوهش یا تولید یک فناوری توجه کند؛ پیامدهای انسانی، اجتماعی و اخلاقی نتایج کارش نیز اهمیت دارند.
در مجموع، او به دنبال گسترش نوعی آموزش دانشگاهی بود که در آن تخصص علمی، تفکر فلسفی و مسئولیت اجتماعی در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
افتخارات و دستاوردهای علمی؛ از جایزههای ملی تا فعالیتهای بینالمللی
گلشنی در طول فعالیت حرفهای خود جوایز و عناوین علمی متعددی دریافت کرد. این افتخارات در کنار مسئولیتهای دانشگاهی و پژوهشی، جایگاه او را در جامعه علمی ایران و محافل بینالمللی نشان میدهند.
مهمترین عناوین و افتخارات او عبارتاند از:
دریافت نشان درجه یک دانش کشور در سال ۱۳۸۸.
انتخاب بهعنوان چهره ماندگار فیزیک ایران در همایش چهرههای ماندگار سال ۱۳۸۱.
دریافت جایزه علمی علامه طباطبایی بنیاد ملی نخبگان در سال ۱۳۹۱.
دریافت جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران.
دریافت جایزه برنامه آموزشی علم و دین بنیاد جان تمپلتون در سال ۱۹۹۵.
انتخاب بهعنوان استاد ممتاز فیزیک دانشگاه صنعتی شریف.
عضویت در فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و مشارکت در انجمنهای علمی بینالمللی.
او همچنین در زمینه فیزیک ذرات بنیادی، مبانی مکانیک کوانتومی، کیهانشناسی، فلسفه فیزیک و مطالعات علم و دین فعالیت پژوهشی داشت. در کارنامه تألیفی و ترجمهای او نیز مجموعهای از کتابها و مقالات علمی به زبانهای فارسی و انگلیسی دیده میشود. ترجمه کتابهای آموزشی فیزیک هالیدی و رزنیک نیز از جمله فعالیتهایی بود که به آموزش دانشجویان رشته فیزیک در ایران کمک کرد.
رابطه استاد شاگردی؛ به دانشجویان فرصت کنجکاوی می داد
یکی از بخشهای قابل توجه کارنامه گلشنی، رابطه او با دانشجویان و استمرار فعالیت آموزشیاش در سالهای پایانی عمر بود.
در سال ۱۳۹۷، هنگامی که مسئله بازنشستگی او مطرح شد، گروهی از دانشجویان و اعضای جامعه دانشگاهی شریف در نامهای نسبت به این موضوع واکنش نشان دادند. محتوای این نامه نشان میداد که بخشی از دانشجویان، حضور او را در دانشگاه از منظر آموزشی و فکری ارزشمند میدانستند و معتقد بودند تجربه و فعالیت علمی او همچنان برای دانشگاه مفید است.
در این روایت به ارتباط مستقیم گلشنی با دانشجویان اشاره شده بود؛ اینکه مراجعهکنندگان میتوانستند در ساعات مختلف روز به اتاق او بروند و درباره مسائل علمی و دانشگاهی با او گفتوگو کنند. همچنین به استمرار تدریس او و استقبال از برخی درسهای اختیاریاش اشاره شده بود.
درس «علم و دین» یکی از نمونههای این فعالیت آموزشی بود که علاقهمندان خارج از جمع دانشجویان ثبتنامشده نیز برای حضور در آن تمایل نشان میدادند.
این استقبال را میتوان نشانهای از جذابیت موضوعاتی دانست که گلشنی در کلاس مطرح میکرد. او به دانشجویان فرصت مواجهه با پرسشهایی را میداد که معمولاً در برنامههای متعارف رشتههای فنی و علوم پایه کمتر مورد توجه قرار میگیرند.
در گفتوگوهای خودش نیز بارها از علاقه به دانشجویان مستعد و دغدغهمند سخن گفته بود. او معتقد بود سرمایه اصلی دانشگاه، دانشجویانی هستند که انگیزه یادگیری، تفکر و مشارکت در پیشرفت کشور را دارند.
از سوی دیگر، گلشنی در سالهای پایانی عمر نیز از فعالیت علمی فاصله نگرفته بود. بر اساس اطلاعات منتشرشده در گفتوگویی در بهار ۱۴۰۵، او همچنان در راهنمایی رسالههای دکتری دانشجویان فعالیت داشت.
این استمرار نشان میدهد که رابطه او با دانشگاه صرفاً به مسئولیتهای رسمی و اداری وابسته نبود. تدریس، راهنمایی پژوهشگران و گفتوگو درباره مسائل علمی همچنان بخش مهمی از زندگی حرفهای او را تشکیل میداد.
میراثی که گلشنی برای علم و آموزش عالی کشور به جا گذاشت
اگر فعالیتهای علمی و دانشگاهی او را در کنار یکدیگر قرار دهیم، چند محور اصلی در کارنامهاش برجسته میشود:
۱. ایجاد زیرساختهای آموزشی و پژوهشی: مشارکت در راهاندازی نخستین دوره دکتری فیزیک و تأسیس گروه فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف.
۲. توجه به تحقیقات بنیادی: تلاش برای تقویت جایگاه فیزیک بنیادی و مشارکت در ایجاد مراکز تحقیقاتی مرتبط با علوم پایه.
۳. نقد نظام ارزیابی دانشگاهی: مخالفت با غلبه معیارهای کمّی و تأکید بر اصالت، کیفیت و تأثیر واقعی پژوهشها.
۴. گسترش مطالعات میانرشتهای: ایجاد ارتباط میان فیزیک، فلسفه، علوم انسانی و مطالعات علم و دین.
۵. توجه به تربیت دانشجویان: تأکید بر تفکر مستقل، آشنایی با مبانی علمی و فلسفی و پرورش استعدادهای جوان.
۶. مشارکت در سیاستگذاری علمی: حضور در شورای عالی انقلاب فرهنگی، فرهنگستان علوم و نهادهای برنامهریزی آموزش عالی.
مهدی گلشنی؛ میراث استادی که علم را فراتر از مرزهای دانشگاه میدید
دستاوردهای بی پایانی که با پایان زندگی یک دانشمند متوقف نمیشوند
در بررسی زندگی و فعالیتهای دکتر مهدی گلشنی، شاید مهمترین نکته این باشد که اثرگذاری یک شخصیت علمی را نمیتوان تنها با مدت حضور او در دانشگاه یا تعداد سالهای فعالیتش سنجید.
بخشی از اهمیت وجود چنین افرادی به نهادهایی بازمیگردد که برای شکلگیری آنها تلاش کردهاند، بخشی در دانشجویانی ادامه پیدا میکند که از کلاسها و راهنماییهایشان بهره بردهاند و بخشی دیگر در پرسشها و دیدگاههایی باقی میماند که وارد فضای علمی کشور کردهاند.
یک گروه آموزشی میتواند سالها پس از تأسیس به فعالیت ادامه دهد؛ دانشجویی که با راهنمایی یک استاد مسیر پژوهش را آغاز کرده، میتواند خود به استاد و پژوهشگری اثرگذار تبدیل شود و ایدهای که در یک کلاس مطرح شده است، ممکن است سالها بعد مبنای تحقیق یا گفتوگویی تازه قرار بگیرد.
گلشنی نیز از این منظر، تنها یک استاد فیزیک یا مدیر دانشگاهی نبود. او در شکلگیری ساختارهای آموزشی و پژوهشی نقش داشت، برای گسترش حوزهای مانند فلسفه علم در دانشگاه تلاش کرد و درباره مسائلی سخن گفت که همچنان برای آینده آموزش عالی ایران اهمیت دارند.
وجود چنین شخصیتهایی در عرصه علمی کشور به دلیل اثرات ماندگار و چندنسلی فعالیتهایشان اهمیتی بیپایان دارد. مرگ آنها پایان حضورشان در تاریخ علم نیست؛ زیرا آنچه ساختهاند، آموختهاند و در ذهن و مسیر علمی دیگران به یادگار گذاشتهاند، میتواند سالها و حتی نسلها پس از آنها به حیات خود ادامه دهد.
به گزارش مهر، پیگیریهای خبرنگار مهر نشان میدهد دکتر گلشنی تا واپسین ساعات زندگی نیز از فعالیت در عرصه علم و دانش دست نکشیده بود و قرار بود امروز هم برای شرکت در برنامهای در دانشگاه صنعتی شریف حضور پیدا کند؛ حضوری که با درگذشت او میسر نشد.
بنا بر اعلام دانشگاه صنعتی شریف، پیکر این استاد فقید روز آینده طی مراسمی در این دانشگاه تشییع خواهد شد.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
 |